درباره مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

 مساله وحدت و تقريب مذاهب اسلامی، از ديرباز همواره جز اهداف و آمال آزاد انديشان، متفکران و شخصيت‌های مصلح سياسی و مذهبی بوده و تلاش برای تحقق آن در اعصار گوناگون، با نشيب و فراز فراوان روبرو گرديده است. از ابتدای تشکيل نظام جمهوری اسلامی ايران نيز وصول به اين هدف مقدس، که متکی به ريشه های استوار در کتاب و سنت می باشد، يکی از بزرگترين اهداف رهبر کبير انقلاب، حضرت امام خمينی (ره) بوده است.

 

طرح مساله تقريب مذاهب در جهان اسلام، به معنای «نزديک شدن پيروان مذاهب اسلامی با هدف تعارف و شناخت يکديگر به منظور دستيابی به تئالف و اخوت دينی بر اساس اصول مسلم و مشترکات اسلامی»، در پی ناهمسازگري ها و تفرقه های موجود ميان جوامع مختلف اسلامی آغاز گرديد. تبعات ناشی از اين مسئله، در روابط قومی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مسلمانان هويدا گرديد. به موازات پيدايش اين اختلافات، تلاش در جهت همبستگی و وحدت ميان مسلمانان از سوی دانشمندان و مصلحان جامعه اسلامی نيز آغاز شد. در اثر اين تلاش‌ها، تا قرن ششم هجری شاهد تلاقی گسترده انديشه ميان عالمان و حاملان حديث از مذاهب مختلف اسلامی هستيم. در اين دوران، وجود مناظره های علمی بسيار ميان انديشمندان و در اغلب موارد واقع گرايی و تلاش در جهت پيشبرد مطالعات علمی و پژوهشی بدون ابراز تعصب ناروا نسبت به يک مذهب خاص، نشان از نزديکی و همسازگرايی فرق گوناگون اسلامی دارد.

 

مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي ، مؤسسه اي است اسلامي، علمي، فرهنگي و جهاني با ماهیت غير انتفاعي كه به دستور حضرت آيت الله خامنه اي ، ولي امر مسلمين در سال 1369 هجري شمسي برای مدت نا محدود تأسيس شد و داراي شخصيت حقوقي مستقل است . و محل اصلي آن تهران می باشد و مي تواند در صورت ضرورت در نقاط مهم ايران و ساير كشورهاي جهان شعب يا دفاتري تأسيس كند.

 

دوشنبه 25 تير 1397 3 ذی‌القعده 1439 Monday 16 July 2018
مراتب و اثرات روزه و اهمیت شب قدر
1395/03/31 914

مراتب و اثرات روزه و اهمیت شب قدر

این نوشتار به بررسی اهمیت و ارزش معنوی ماه مبارک رمضان و مراتب و درجات روزه پرداخته و آثار سازنده روزه را در ابعاد تربیتی، اجتماعی و بهداشتی مورد بررسی قرار می‌دهد، همچنین جایگاه و مقام معنوی شب قدر و فرصت بی‌نظیر آن برای خودسازی و زمینه‌سازی برای تقدیر و سرنوشت نیکو که توصیه اولیای دین است، مورد بررسی قرار گرفته است

 

چکیده

 

این نوشتار به بررسی اهمیت و ارزش معنوی ماه مبارک رمضان و مراتب و درجات روزه پرداخته و آثار سازنده روزه را در ابعاد تربیتی، اجتماعی و بهداشتی مورد بررسی قرار می‌دهد، همچنین جایگاه و مقام معنوی شب قدر و فرصت بی‌نظیر آن برای خودسازی و زمینه‌سازی برای تقدیر و سرنوشت نیکو که توصیه اولیای دین است، مورد بررسی قرار گرفته است.

 

کلیدواژگان

 

روزه؛ شب قدر؛ اثرات روزه؛ درجات روزه         

 

مقدمه

  اینکه هیچ چیز بهتر از عبادات مخصوص در آن ماه، روح آدمی را آرام نمی‌بخشد، سخنی بسیار بجاست، اما کدام عبادت و با چه ویژگی‌هایی و در کدام ماه می‌تواند چنین کاربردی داشته باشد که جان و روح آدمی را صفا دهد و عابد را بر بال فرشتگان بنشاند و به آسمان‌ها پرواز دهد تا آنجا که با عارفان حرم سرّ عفاف ملکوت هم‌نشین گردد.

 آری در همین مقام است که شاهدان غیبی بر گوش دلش نغمه صلاح و سداد می‌خوانند و او را بر لب چشمه کوثر می‌نشانند تا چهره خود را از آلودگی‌ها بزداید و خود را به زیبایی‌های فضائل اخلاقی بیاراید، آن‌جا است که بر جان او لباس ایمان می‌پوشانند تا در صف پاکان و نیکان گام نهد و مقبول نظر صاحب‌دل گردد، که این‌گونه رقم خوردن برگ سرنوشت فقط در سایه روزه و نماز تراویح و احیاء شب‌های رمضان مخصوصاً شب‌های قدر ممکن است.

 رمضان ماه نزول قرآن و برکات الهی است ماهی که شب قدر، شب نزول قرآن بر قلب مبارک پیامبر (ص) در آن قرار دارد، شبی که به خاطر ارزش عبادت و احیای شب از هزار ماه برتر است.

  ماهی که روزه، یکی از عبادات مهم در آن ماه می‌باشد که خداوند متعال آن را از آن خود می‌داند و در روایات سپر آتش و نصف صبر یاد شده است و آتش غضب و شهوت را خاموش کرده باعث غلبه بر شیطان می‌شود. روزه دارای مراتبی است: عام و خاص و خاص‌الخاص. در یک کلام قلب و جسم و افکار انسان روزه‌دار از اشتغال به غیر خدا باید خالی باشد.

 

 رمضان بهترین و با عظمت‌ترین ماه

  «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقان»[1]

 رمضان ماهی است که در آن قرآن کریم، این رهنمون‌بخش بشریت به سوی سعادت بر قلب مبارک پیامبر نازل شده است. بر اساس روایات اسلامی، همه کتاب‌های آسمانی «تورات»، «انجیل»، «زبور» و «قرآن» در این ماه پر عظمت نازل شده‌اند.

 ماه رمضان، ماه رحمت و برکت و مغفرت است، خداوند در این ماه به بندگانش نظر خاص و ویژه‌ای دارد، ثواب و ارزش اعمال آن‌ها را چند برابر نموده، گناهان آنان را به واسطه اندک اعمالی، می‌بخشد و برای آسان نمودن توبه، شیاطین را در غل و زنجیر کشیده و درهای جهنم را بسته است، لطف خدا در این ماه، آن‌چنان است که ثواب قرائت آیه‌ای از قرآن برابر با ختم قرآن، و برپا داشتن دو رکعت نماز برابر هفتاد رکعت و... است. این‌ها و ده‌ها مورد دیگر از جمله بشارت‌هایی است که پیامبر اکرم (ص) در خطبه شعبانیه خود به یارانش می‌داد.

 این الطاف و آمرزش‌های الهی، زمانی برای انسان حاصل می‌شود که درس‌های لازم را از ماه رمضان بیاموزیم چرا که ماه رمضان، ماه تعلیم و تربیت نیز هست. برنامه تربیتی روزه نیز باید با آگاهی هر چه بیشتر و عمیق‌تر از تعلیمات آسمانی هماهنگ گردد تا جسم و جان آدمی را از آلودگی گناه شست‌وشو دهد. با برنامه روزه در رمضان انسان از طریق مهمانی خدا، مورد احترام خداوند است، نَفَس‌های او همچون تسبیح، خوابش چون عبادت و اعمالش مقبول و دعاهایش مستجاب می‌باشد و علت انتخاب شدن روزه در این ماه این است که رمضان برترین و پربرکت‌ترین ماه از ماه‌های سال است. ماهی که در آن لیلة‌القدر، شبی که برتر از هزار ماه است قرار دارد، شبی که سرنوشت انسان رقم می‌خورد و فرشتگان و روح در آن شب به اذن خدا برای تقدیر هر کاری نازل می‌شوند و شبی است آکنده از سلامت و خیر و رحمت، تا طلوع صبح.

 «فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَریضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»[2]

 طبق فرمایشات قرآن کریم، روزه ماه مبارک رمضان بر هر فرد مکلف که در کمال صحت و سلامت در منزل مقیم است واجب است، البته خداوند متعال هرگز بر بندگان سخت نمی‌گیرد برای همین از روی لطف و رحمت خود فرموده‌اند: هر کس در ماه رمضان مریض یا مسافر است بعد از ماه رمضان می‌تواند روزه بگیرد و خداوند هرگز انسان را در مشقت قرار نمی‌دهد به همین جهت به مریض و مسافر رخصت افطار داده تا بعداً قضا نمایند و روزه خود را تکمیل نماید.

 روزه یکی از عبادات بسیار مهم است که خدای‌تعالی آن را مخصوص و از آن خود می‌داند، با آنکه همه عبادات از آن خداست، همان‌گونه که درباره کعبه می‌فرماید: «کعبه از آن من است» در حالی که همه زمین از آن اوست.

 دو نکته مهم در این سخن است:

 اولاً: قوام روزه به ترک و خودداری است که قصد و اراده‌ای درونی و سِرّی است نه رفتاری آشکار و مانند سایر عبادات در معرض دید دیگران نیست پس جز خدا کسی از روزه و قصد روزه‌دار با خبر نیست.

 ثانیاً: روزه سبب پیروزی انسان بر دشمن خود است زیرا ابزار شیطان در فریب انسان شهوت است و شهوت با خوردن و آشامیدن تقویت می‌شود پس با امساک از خوردن و آشامیدن این حربه کاری از شیطان سلب و موجب شکست او می‌شود.

 مراد هر که بر آری غلام امر تو گردد

 به غیر نفس که فرمان دهد چو یافت مراد

 از این رو پیامبر فرموده‌اند:

 «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَیَجْرِی مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ أَلَا فَضَیِّقُوا مَجَارِیَهُ بِالْجُوع

 

شیطان همانند خون در آدمیزاد جریان دارد پس گذرگاه او را با گرسنگی تنگ کنید».[3]

 و در روایات زیادی از روزه به عنوان سپر آتش یاد شده، چون عبادتی است درونی و سرّی که آتش غضب را خاموش می‌کند و باعث صفای قلب، پاکی روح و اصلاح ظاهر و باطن، شکرگزاری نعمت، نیکی به مستمندان، افزایش فروتنی و گریه و زاری، پناه بردن به خدا و حساب را آسان می‌کند، خلاصه باعث رضایت و خشنودی خدا از انسان می‌شود.

 

 مراتب (درجات) روزه

 همان طوری که هر عملی درجاتی دارد برای روزه نیز درجاتی است از جمله:

  روزه عوام:

 روزه‌ای است که با خودداری از خوردن و آشامیدن و ترک مبطلات روزه محقق می‌گردد، این مرتبه از روزه آسان‌ترین و پایین‌ترین مرتبه روزه است. پیامبر اکرم (ص) در این زمینه فرمودند:

 «إنَّ أیسَرَ مَا افتَرَضَ الله‏ُ تَعالى عَلَى الصّائِمِ فی صِیامِهِ، تَرکُ الطَّعامِ وَالشَّرابِ

 آسان‌ترین چیزی که خدای متعال بر روزه‌دار در روزه گرفتنش واجب ساخته است، ترک خوردن و آشامیدن است».[4]

  روزه خواص:

 روزه‌ای که روزه‌دار علاوه بر ترک مفطرات روزه، از همه حرام‌های الهی پرهیز کند، یعنی اعضا و جوارح روزه‌دار هم روزه‌اند. به طور مثال: چشمان روزه‌دار از نگاه به چیزهای ناپسند و نکوهیده که نگاه به آن‌ها قلب را مشغول به خود کرده و از یاد خدا غافل می‌سازد، خودداری می‌کند. زبان روزه‌دار، از تهمت، ناسزاگویی، دروغ، غیبت، سخن‌چینی، قسم دروغ، که از گناهان زبانی هستند، اجتناب می‌کند. گوش‌های روزه‌دار از شنیدن سخنان و صداها و آهنگ‌های حرام پرهیز می‌کند و نیز سایر اعضای بدن روزه‌دار دست و پا و شکم، از فعل حرام و خوردن لقمه شبهه‌ناک خودداری می‌کنند و در حقیقت، اجتناب از مفطرات شرط صحت روزه و پرهیز از محرمات شرط قبولی آن است؛ زیرا محرمات به منزله سمومی هستند که دین انسان را نابود می‌کنند و روزه پادزهر آن است و روشن است که دارو با وجود سم، سودی ندارد و هدف سخن پیامبر که فرموده‌اند: چه بسیار روزه‌دارانی که از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای ندارند، ممکن است اشاره به این افراد باشد.

 

 روزه خاص‌الخاص:

 روزه‌هایی که در آن قلب از خیالات و افکار دنیوی، در یک کلام از اشتغال به غیر خدا خالی باشد به این روزه خاص‌الخاص می‌گویند که این درجه برترین درجات روزه است. ابوحامد غزالی در این رابطه از این مرتبه از روزه می‌گوید: اما روزه خاص‌الخواص روزه دل از همت‌های دون و اندیشه‌های دنیوی است و بازداشتن آن از غیر خداوند است. این مرتبه از روزه، با اندیشه درباره غیر خدا و قیامت و فکر درباره دنیا تحقق می‌یابد، این مرتبه، مخصوص پیامبران، صدیقان و مقربان است.

 حضرت علی (ع) در رابطه با این سه مرحله می‌فرماید:

 «صَوْمُ الْقَلْبِ خَیْرٌ مِنْ صِیامِ اللِّسانِ و صِیامُ اللِّسانِ خَیْرٌ مِنْ صِیامِ الْبَطْن

 روزه دل بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است».[5]

  دو نکته مهم:

 یکی این که به هنگام افطار در خوردن حلال، چنان زیاده‌روی نکند که شکمش پر شود، زیرا هیچ ظرفی نزد خداوند مغبوض‌تر از شکم پر -حتی از غذای حلال- نیست.

 چگونه کسی می‌تواند با روزه بر دشمن خدا تسلط پیدا کند و با کمک تقوی بر هوای نفس پیروز شود، در حالی که تا شب خود را از شهوات باز داشته اما در هنگام افطار آن چنان به خوردن تمایل پیدا کرده و به قدری شکم خود را از لذایذ پر می‌کند که آثار امساک از بین می‌رود و از روزه گرفتن جز سختی و مشقت گرسنگی و تشنگی روزانه چیزی نصیبش نمی‌شود. بنابراین سزاوار است برای افطار هم به اندازه طبیعی غذا بخورد و شکم خود را تا این اندازه پر نکند.

 نکته دیگر این که پس از افطار نگران و در حال خوف و رجا باشد، چرا که نمی‌داند روزه‌اش پذیرفته شده و از مقربان است یا ردّ می‌شود و مورد غضب قرار می‌گیرد.

 با جمع شدن این امور، روزه از سطح عام بالاتر رفته به گروهی خاص اختصاص پیدا می‌کند که آن را روزه خاص می‌نامند. پس روزه فقط خودداری از خوردن و آشامیدن نیست.

  اثرات روزه

 روزه که سرچشمه تقوی است علاوه بر اثرات معنوی، آثار دیگری نیز دارد که از جمله: اثرات تربیتی، اجتماعی و بهداشتی است، اینک توضیح مختصر پیرامون هر یک از آثار عبارتست از:

  آثار تربیتی روزه

 روزه آثار فراوانی از نظر تربیتی و معنوی در وجود انسان می‌گذارد. از آثار مهم روزه این است که روح انسان را «تلطیف» و اراده انسان را «قوی» و غرائز او را تعدیل می‌کند.

 روزه‌دار باید در حال روزه با چشم‌پوشی از لذات و شهوات، ثابت کند که همچون حیوان در بند اصطبل و علف نیست و می‌تواند زمام سرکشِ نفس را در دست گیرد و بر لذایذ نفس مسلط گردد.

 در حقیقت فلسفه روزه همین تأثیر روحانی و معنوی آن است، انسانی که انواع غذاها و نوشیدنی‌ها را در اختیار دارد و هر لحظه به خاطر نیاز به سراغ آن می‌رود، همانند درختانی است که در پناه دیوارهای باغ بر لب نهرها می‌رویند، این درختان ناز پرورده، بسیار کم مقاومتند، اگر چند روز آب به آن‌ها نرسد می‌خشکند.

 اما درختانی که از لابه لای صخره‌ها در دل کوه‌ها و بیابان می‌رویند و از همان ابتدا نوازشگر آن‌ها بادها و طوفان‌های سخت و سرمای زمستان است، محکم و بادوام و سخت‌جانند!

 روزه نیز با روح و جان انسان همین عمل را انجام می‌دهد و با این سختی‌ها به او قدرت و مقاومت و مبارزه را می‌بخشد و با این قدرت می‌تواند نفس سرکش را مهار کرده قلب انسان را از نور و صفا پر ‌کند. در نهایت روزه انسان را از عالم حیوانیت به سوی جهان فرشتگان بالا می‌برد.

 

 آثار اجتماعی روزه

 

بر کسی پوشیده نیست که روزه یک درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است که انسان با انجام این عمل می‌تواند وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را احساس کند و روزه به موضوع اجتماعی بودن رنگ حسی می‌بخشد. همان‌گونه که امام صادق (ع) در حدیثی می‌فرماید: روزه به این دلیل واجب شده که میان غنی و فقیر مساوات برقرار گردد و این به خاطرآن است که غنی طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند، خدا می‌خواهد بین بندگان خود مساوات برقرار کند و طعم گرسنگی و تشنگی را به اغنیا بچشاند تا به ضعیفان رحم کنند.[6]

 

 آثار بهداشتی و درمانی روزه

 در طب امروز و همچنین طب قدیم، اثر معجزه‌آسای امساک در درمان انواع بیماری‌ها و کسالت‌ها به اثبات رسیده و جای هیچ گونه تردید و انکاری نیست، اغلب طبیبان در نوشته‌های خود به این حقیقت اشاره کرده‌اند، همه ما می‌دانیم عامل بسیاری از بیماری‌ها زیاده‌روی در خوردن غذاهای مختلف است، چون مواد اضافی، چربی‌های مزاحم و قند اضافی در خون جذب نشده به صورت چربی‌های مزاحم و قند اضافی در خون می‌ماند که باعث انواع بیماری‌ها می‌شوند. روزه گرفتن و امساک از خوردن، یکی از راه‌های درمان بیماری‌ها و دفع سموم مختلف است که خداوند حکیم بر اساس حکمت و نیز لطف و رحمتی که نسبت به بندگانش داشته است بر آنان فرض نمود.

 

در حدیث معروفی رسول خدا فرموده‌اند:

 «صُومُوا تَصِحُّوا

 روزه بگیرید تا سالم شوید».[7]

 روزه زباله‌ها و مواد اضافی و جذب نشده بدن را می‌سوزاند و در واقع بدن را «خانه تکانی» می‌کند. به علاوه یک نوع استراحت قابل ملاحظه برای دستگاه‌های گوارشی و عامل مؤثر برای تقویت آن‌هاست و این استراحت کوتاه‌مدت برای آن لازم ضروری است.

 مقام شب قدر

 شب قدر شب نزول قرآن است که خداوند آن را در ماه مبارک رمضان قرار داده است و در سوره قدر نیز به این موضوع به طور آشکار تصریح شده است «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی‏ لَیْلَةِ الْقَدْرِ».

 

شب قدر از هزار ماه برتر است و فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای تقدیر هر کار نازل می‌شوند

 علت برتر بودن این شب از هزار ماه، ارزش عبادت و احیای آن شب است، و روایات فضیلت لیلة‌القدر و فضیلت عبادت که در کتب شیعه و اهل‌سنت بسیار فراوان است، مؤید همین معناست.

 همچنین نزول برکات و رحمت الهی در آن، علت دیگر برتری آن از هزار ماه است. در روایات آمده است که فضیلت شب قدر را در دهه آخر طلب کن و در هر کدام از این شب‌ها یک‌صد رکعت نماز به‌جای آور و اگر می‌توانی تا طلوع صبح احیا کن.

 از آن جا که در شب قدر سرنوشت انسان‌ها مطابق لیاقت‌ها و شایستگی‌های آن‌ها برای یک سال تعیین می‌شود باید آن شب را با توبه و تضرع و التجا به درگاه خداوند احیا نمود تا زمینه جلب رحمت خداوند را پیدا کرد.

 آری باید قدرشناس لحظات سرنوشت‌ساز شب قدر بود و از خوابیدن و یا در خواب غفلت ماندن پرهیز نمود تا سرنوشت زیبا و سعادت‌آفرین، نصیب انسان گردد.

 نکته مهم این که شب قدر با قرآن رابطه‌ای نزدیک دارد. از آن جا که در شب قدر مقدرات بندگان، مواهب و روزی‌های آن‌ها تقدیر می‌شود و در چنین شبی قرآن بر قلب پاک پیامبر (ص) نازل گردید، آیا این بدان معنا نیست که مقدرات و سرنوشت انسان با محتوای کتاب آسمانی پیوند و رابطه نزدیک دارد؟ پس هر چقدر انسان بیشتر با قرآن مأنوس بوده به آن عمل کند بهترین تقدیر بر او نگاشته خواهد شد. چه زیبا و نیکوست که مقدمات بهترین تقدیر را تا رسیدن به چنین شبی با روزه و شب‌زنده‌داری فراهم سازیم تا آن جا که بتوانیم به خدا که برترین‌ تقدیرها را برای بندگانش رقم می‌زند، نزدیک شویم.

  نتیجه‌گیری

 خداوند هیچ تلاشی را بدون پاداش نمی‌گذارد و رمضان را که ماه مغفرت و رحمت الهی است، ماه صعود به مقام فرشتگان و رسیدن به خود قرار داده تا انسان بتواند با سعی و تلاش، خود را به این درجات برساند. پس به طور قطع می‌توان گفت که رمضان، در روز قیامت، کسی را شفاعت می‌کند و ارج می‌نهد که در این ماه، روزه گرفته و به خاطر حرمت این ماه، علاوه بر امساک و غلبه بر شهوت، قلب خود را از هرچه غیر خداست خالی کرده است.

[1] قرآن کریم، سوره بقره، آیه185

 

[2] قرآن کریم، سوره بقره، آیه185

 

[3] مسند احمد، ج3، صص156، 275 و 309

 

[4] المقنعه، ص310

 

[5] غررالحکم و دررالکلم، ح5890

 

[6] حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ج7، باب اول کتاب صوم، ص3

 

[7] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج96، ص255

 

 

نویسندگان

 

تویقلی آخوند گل‌چشمه           

 

سطح فقه عالی، مذهب حنفی، مدرک دانشگاهی کارشناسی

 

 

 

0 نظر